Session 17: A journey of 135,000 years in the valley of the rights of others
جلسه هفده : سفر ۱۳۵ هزار ساله در وادی حقالناس
Audio
Listen to this session at its source page.
Summary (English)
Summary
In this session, Hujjat al-Islam Aminikhah continues the third story, that of the university lecturer the book calls the doctor. After a twelve-hour brain operation, fifty seconds without vital signs and twenty-eight hours in a coma, the doctor reports passing through a lead-grey tunnel at astonishing speed, roped to his body by silver threads, being hurled into a vast galaxy, seeing an ocean of darkness with a terrifying pit that he was spared, and landing in a sad boundless place he calls the valley of the rights of others (wādī-yi ḥaqq al-nās), where he felt he remained 135,000 years. Aminikhah explains the darkness as that of delusion, and uses Ṭabāṭabāʾī's teaching to explain why some punishment is of deeds and not of the self, and how timelessness and eternity of punishment are understood.
1. Preface
- Aminikhah says that from here the story is frightening, though with an intellectual fear and not the fear of Hollywood films. He recalls that he said from the start that laughter now would be tears later, but the story has a harsh stretch and ends well. He asks listeners to have followed the series from the beginning.
- The engineer, he says, was in a very good condition, while the doctor is in a very bad one, and that depends on one's own state and temperament. He says the Qurʾān says this plainly and does so more severely than the book. He contrasts how people sit through Sūrat al-Takwīr with delight and shout "God, God!" with the Ahl al-Bayt, who wept until their shirts were wet when reciting such verses.
- The doctor says he does not know why he mentions some things and cannot prove them, and the author agrees that none of it is provable.
2. The operation and the first scenes
- He was told to sign, had his hair shaved and was taken to the operating theatre. He felt like someone who wanted to jump from the fortieth floor of a burning tower; the fear brought back the headache, worse than ever. His clearer memory begins in the theatre with kind faces round him; he knew the brother-in-law of Sayyid Jalāl, who told him a joke and passed him to the anaesthetist, who asked which university he taught at. He answered, was asked his subject, could not answer and lost consciousness.
- Aminikhah notes that of the three narrators the doctor is the best educated, a university lecturer, but what happens to him is bitter and he goes to a bad place, while the other two, with less schooling, went to good places and were given divine knowledge after their experience. He suggests the doctor was caught in illusions and darknesses before this happened.
- Interview: the operation lasted twelve hours, during which his vital signs stopped for fifty seconds; he was in a coma for twenty-eight hours after. Asked whether the experience lasted fifty seconds or twenty-eight hours, he said he did not know. Aminikhah says the book gives a hundred pages on those fifty seconds.
3. The ball and the tunnel
- He was in darkness, curled inside a ball-like thing, a little like a foetus, rolling and moving forward fast, with confused, disturbing noises. The ball seemed to hit something and burst, and he was free in a strange place. He first thought he was in a whirlwind, but it was a corridor, a cylinder, a tunnel the colour of lead. Aminikhah recalls that the first narrator saw a bright yellow, the second a burnt brown, and the doctor sees grey, and that the colours of the barzakh are our own making, as he said before.
- The confused noise faded and was replaced by a sound like crystal balls, icicles or metal clinking, all cold things. Aminikhah reads the place as a cold, courtroom-like setting: where the first narrator was welcomed warmly by friends, here there is no warmth, identity or companionship, everything is regulated, and no one is glad he came; they seem to be waiting for him to be tried.
- The tunnel was a broad, long, spiralling passage, unlike ordinary tunnels. Aminikhah links this to each person's path (subul) that connects to the straight path, the ṣirāṭ, citing the idea of "our ways" in the Qurʾān:
- "And those who strive for Us - We will surely guide them to Our ways. And indeed, Allah is with the doers of good." (Q 29:69, Sahih International)
- He says some who do not connect to the ṣirāṭ fall.
- The tunnel looked as if made of a special immense energy, like rolled cloud or blue-grey cigarette smoke, though neither. It ran upward at about 45 degrees and its far end seemed to be in the farthest heavens; Aminikhah adds "the barzakh in the seventh heaven".
- At the mouth he found he was held from behind by silver threads, like rays of light through narrow openings, each as thin as a hair and very strong, linking him to the earth. The tunnel mouth was mild; as he rose, the heat increased, noticeable but not burning. He felt he was rising slowly but at an inconceivable speed, and saw stars and celestial bodies passing along the transparent tunnel.
- Midway he noticed another man behind him, thirty years old, medium height, thin, with sky-blue eyes. They did not speak. Aminikhah remarks that this narrator's state is confused and vague, unlike the previous one.
- At the end he saw a pleasant light and was shot out through a wide luminous exit.
4. The meaning of the darkness
- Aminikhah says this part concerns how far we free ourselves from delusion in this world, and is not simply a matter of prayer and fasting: the doctor was devout. He cites the supplication of tawassul, as he gives it: "O God, bring me out of the darknesses of delusion (wahm) and honour me with the light of understanding." The greatest darkness, he says, is delusion: "I am a doctor, I am someone, I have standing in society", the claim that others must respect me. Rank breeds illusion, and the root of darkness after death is in such illusions, heedlessness and ignorance.
5. The galaxy and the ocean of darkness
- He was hurled into an infinite space, like a luminous galaxy, wished to stop and could not; his speed never dropped. Looking down, he saw black hot vapours rising from far below, from the surface of a vast ocean of blackness, which he called the ocean of darkness, a thick moving darkness like black jelly, blacker than black. In its centre was a huge deep pit.
- Aminikhah says the Qurʾān gives the image in the Light sūra: darkness upon darkness in a deep sea, one cannot see one's hand in it:
- "Or [they are] like darknesses within an unfathomable sea which is covered by waves, upon which are waves, over which are clouds - darknesses, some of them upon others. When one puts out his hand [therein], he can hardly see it. And he to whom Allah has not granted light - for him there is no light." (Q 24:40, Sahih International)
- He says that the darkness is billions of times the size of the solar system, with waves of liquid darkness moving towards the mouth of the pit.
- The doctor called it a whirlpool, though the flow inside it was darkness, not water. It was more dreadful than anything, with a foul smell, "the god of fear, of blackness, of grief, of danger, of wrath", and he apologises to God for using the word. Aminikhah cites ʿAlī's description of hell as a house in which there is no mercy: light, wind and clouds are manifestations of mercy, so where there is no mercy there is absolute darkness and indifference.
- The doctor knew, without knowing how, that it showed mercy to nothing and swallowed all that came near it, and he was terrified of falling in. He passed over it at a speed beyond that of light, against which the speed of light counted as zero. He held his breath and passed over it safely. The pit was not where he fell.
6. The valley of the rights of others
- He landed, hurled "with the force of a missile hitting the ground", in a sad, frightening valley whose name he himself gives: the valley of ḥaqq al-nās, the rights of others. It was infinite by infinite, with no visible beginning or end, very sad and anxious.
- He shook and wept, wiped his face with a handkerchief, and said it was like no desert, plain, mountain or shore, and that remembering it made his brain swell. It had no day or night, no shade or sun, neither cool nor heat, and was unlike every place on earth in form, substance and colour. Its ground was an unfamiliar black substance, he could not tell whether liquid or solid. There was no light as at dusk. It had no hills or hollows, and at first looked flat and uniform.
- "In the valley of the rights of others there was no time in the sense you have in mind", he says, and yet, seemingly contradicting that, he believes he spent 135,000 years there. Aminikhah says this sentence overturns our mental foundations.
- The interviewer asked if it could have been a feeling of that long. He insisted: the number is fixed in his mind with certainty, not a day more or less, and he accepts that it cannot be understood by worldly reason. He says that whatever the clocks showed, fifty seconds or twenty-eight hours, he was there 135,000 years in grief and anxiety, a pure kind of grief and anxiety as heavy as the whole of existence that cannot be conveyed to an earthly person without experiencing it.
- He could not see his body but sometimes sat, stood or walked. He was alone, spending 6,300 years of the 135,000 in complete solitude.
- Aminikhah ties this to the verse on the ages of those in hell and to a narration:
- "Indeed, Hell has been lying in wait For the transgressors, a place of return, In which they will remain for ages [unending]." (Q 78:21-23, Sahih International)
- He says Imam al-Ṣādiq was asked what an age (ḥuqb) is, and said eight hundred years, though a different figure may be meant.
- He recalls a narration that for every sin one is kept a thousand years. And the Qurʾān says of the Day: "The angels and the Spirit will ascend to Him during a Day the extent of which is fifty thousand years." (Q 70:4, Sahih International) He adds that one second opened here yields billions of years there, because here there is matter and there is not.
7. Why eternity: the union of the doer with the deed
- Aminikhah works through how long the phrase "oppressing others is bad" lasts: ten seconds to say, but where is its reality, and how old is it? If I commit oppression, he says, the act becomes united with the doer, and I become "the bad" and the truth of the statement that oppression is bad. How long am I "bad"? As soon as the union is made it has neither beginning nor end. This, he says, is how everlastingness (khulūd) is understood: someone sinned for twenty years but stays forever because the sin has become his reality, unless the wrong has not entered his essence, in which case he has years in hell to be cleansed and come out.
- Following Ṭabāṭabāʾī, he distinguishes hell of deeds, hell of traits and hell of essence, and likewise paradise of deeds, traits and essence. Most people go to the hell of deeds. This doctor was not sent to the pit, because his essence and traits were not bad overall. Those whose essence is bad stay forever, and he gives the examples named in a narration, as he gives it: eight people from whose coffins hell's fire flames, including Cain, Nimrod and Pharaoh.
- On paradise: some go to the paradise of the essence, a very small number. He cites the address to the reassured soul:
- "[To the righteous it will be said], 'O reassured soul, Return to your Lord, well-pleased and pleasing [to Him], And enter among My [righteous] servants And enter My Paradise.'" (Q 89:27-30, Sahih International)
- He reads "My Paradise" as the paradise of the essence, citing Imam Khomeini via Jawādī Āmulī. Fewer people have two paradises, as Sūrat al-Raḥmān says:
- "But for he who has feared the position of his Lord are two gardens -" (Q 55:46, Sahih International) and "And below them both [in excellence] are two [other] gardens -" (Q 55:62, Sahih International). He gives them as the paradise of deeds and of traits, for those whose good habits had become dispositions.
- Faith leads to paradise and deeds earn reward:
- "Indeed, those who have believed and done righteous deeds - their Lord will guide them because of their faith. Beneath them rivers will flow in the Gardens of Pleasure" (Q 10:9, Sahih International).
- The silver coin one gave in charity becomes the silver vessel in paradise: "And there will be circulated among them vessels of silver and cups having been [created] clear [as glass], Clear glasses [made] from silver of which they have determined the measure." (Q 76:15-16, Sahih International) The house, the gold, the zakāt and khums one sent ahead is one's own.
- He gives a narration, as he has it from Jawādī Āmulī from Imam Khomeini: the people of hell are punished, and the punishment lifts when the Prophet of mercy passes by, whereupon they ask to be punished doubly rather than have it lifted by his favour. And someone who spent thousands of years in hell suddenly cries "I remember, there was a prophet to whom the Qurʾān came, and now I accept him".
- Arrogance against the truth, he says, makes hell of the essence.
8. Purification in this world
- A believer is cleansed already in this world: even a bad dream is God's kindness, since a frightening dream purifies from the hell of deeds; fever, pain, illness, even bleeding under pressure and poverty cleanse sins. If not, death is made hard for him; if not, the barzakh cleanses him; if not, he goes to hell for a time. What belongs to the outer sphere can be purified, but what is in his essence is the very truth of hell, as with "whose fuel is people and stones".
- He cites it as:
- "O you who have believed, protect yourselves and your families from a Fire whose fuel is people and stones, over which are [appointed] angels, harsh and severe; they do not disobey Allah in what He commands them but do what they are commanded." (Q 66:6, Sahih International)
- Some people are not just people of paradise but are themselves paradise, he says, such as Imam Riḍā and the saints, whose essence is paradise.
- He adds that the fear in this is only a reminder, and ends with the supplication for the Imam of the Age.
Persian transcript
Automatic transcription from the source site; it may contain errors. Plain text.
Show the transcript (4,055 words)
بسم الله الرحمن الرحیم.
ادامهی داستان سوم.
این داستان از این بخش کمی خاص میشود؛ کمی هراسانگیز است. هراسش البته هراس عقلی است، هراس خیالی نیست؛ مثل فیلمهای هالیوود و اینها نیست. واقعیت هرچه گفته میشود، بخشی است که واقعاً تلنگر خیلی خوبی است و ما به این تلنگرها نیاز داریم.
از اولم گفتم: هرچه که الان میگوییم و میخندیم و اینها، بعداً از چشممان درمیآید. همان بخشی که از چشم درمیآید، البته یک مقطعی در این داستان هست که اینجوری است؛ بعد باز از یک جایی اوضاع روبهراه میشود، باز آخر داستان، داستان خوشی است. فقط یک مقطعش، مقطعی است که خیلی ویژه است، خیلی گنگ است و یک کمی هم تلخ است.
حالا ما با دوستان میخوانیم. قبلاً هم عرض کردم که درخواست و خواهش ما از دوستان این است که سیر را از اول این بحثی که داشتیم، پیگیر بوده باشند؛ مباحث قبلی را گوش کرده باشند. الان ممکن است که وارد این بحث شویم، یک عدهای بگویند: «آقا چقدر تلخ است و چقدر همش ترس!» نه، ما در مورد اشتیاق و شیرینیها و اینهایش قبلاً مفصل با هم صحبت کردیم؛ در مورد سادگیها و آسانیهایش کُلّی گفتگو کردیم.
به هر حال، یکی مثل آن آقای مهندس توی اوضاع خیلی خوبی قرار میگیرد؛ وقتی میرود دکتر، توی شرایط خیلی بدی قرار میگیرد. و این هم بستگی به خود ما دارد: وضعیت ما، روحیات ما. حرفی هم هست که واضح است؛ یعنی قرآن کریم به وضوح اینها را گفته است. تازه به نظرم اینی که اینجا گفته میشود، نمیتواند حقیقت آنی که قرآن گفته است را برساند. واقعاً آیات قرآن، نهیبی که میزند، بیش از این است.
ما حالا قرآن را همینجوری میخوانیم و مثلاً طرف دارد سورهی تکویر را میخواند؛ ملت با اشتیاق میگویند: «الله، الله!» داد میزند، نعره میزند! در حالی که اهل بیت آنقدر موقع تلاوت این آیات، آنقدر گریه میکردند، پیراهنشان خیس میشد! ولی ما سرمان را میبریم در صورت قاری و میگوییم: «دمت گرم! چی خواندی!» سرحال میشویم. بعضی کتابها انگار آدم میخواهد بخواند برای اینکه کیف کند، سرحالکننده باشد. از اینجایش، نه؛ گیر و ابهام هم زیاد دارد.
حالا سعی میکنیم انشاءالله با همدیگر نکاتش را برطرف کنیم.
خود این آقایی که دیده، میگوید: «من نمیدانم چرا بعضی چیزهایش را میگویم؛ من نمیفهمم.» میگوید: «میدانم که نمیتوانم برای شما اثبات بکنم.»
نویسندهی کتاب میگوید: «من هم قبول دارم؛ اینها اثباتشدنی نیست.»
قرآن [نزدیک شویم] به محتوایی که مد نظر است.
[او] میگوید: «از من تعهد گرفتند و موهایم را تراشیدند. بردند اتاق عمل. حالم خیلی بد بود. حال کسی را داشتم که بخواهد خودش را از طبقهی چهلم برجی به پایین پرتاب کند، به این دلیل که برج دچار آتشسوزی شده است. ترس از عمل سبب شد که مجدداً سرم درد بگیرد. این بار دردش سختتر و بیرحمانهتر از هر زمان دیگر بود. از آن لحظات، از آن دقایق، خاطرات تاریکی دارم. خاطرهی روشنم مربوط به وقتی است که اتاق عمل بودم؛ عدهای با صورتهای مهربان دورم را گرفته بودند. برادرزن سید را میشناختم؛ حتی یک لحظه از بدن ترسویم دور نمیشد. بعد از اینکه لطیفهای برایم تعریف کرد، مرا به متخصص بیهوشی پاس داد. متخصص بیهوشی با خوشی از من پرسید: «شما در کدام دانشگاه...؟» جوابش را دادم. سوال کرد: «در چه رشتهای تدریس میکنید؟» نتوانستم به این سوالش جواب بدهم و بیهوش شدم.»
یک نکته را اول بگویم: توی این سه نفری که در این کتاب ما داریم داستان میخوانیم، ایشان از همهی آنها باسوادتر است. از حیث ظاهری استاد دانشگاه و هیئت علمی است. آن دو نفر دیگر جهت تحصیلات آکادمیک پایینتر هستند. در عین حال، اتفاقی که برای ایشان میافتد، اتفاق خیلی بد و تلخی است و جای خیلی بدی میرود. آن دو نفر خیلی جای خوبی میروند؛ آن دو نفر بعد از این تجربه، دانش الهی بهشان داده شد؛ ایشان نه! نکته است و عجیب غریب است: «آقا چقدر هم گرفتار اوهام و تاریکیهاست!» البته [این مربوط به] قبل از آن حالی است که این برایشان اتفاق میافتد؛ خیلی گرفتار اوهام و تاریکیهاست.
**گفتگو:**
«چقدر عمل جراحی مغزت طول کشید؟»
میگوید: «۱۲ ساعت. در بین این ۱۲ ساعت، ۵۰ ثانیه علائم حیاتی من قطع شد.»
[او] صد صفحه توضیح میدهد این ۵۰ ثانیه برای چه گذشته است. یک جاهایش واقعاً آدم میماند! تازه میگوید: «توی آن ۵۰ ثانیه که چی میشود...»
«بعد از عمل چند ساعت بیهوش بودی؟»
میگوید: «۲۸ ساعت کما بودم.»
«۱۲ ساعت عملم بود، ۵۰ ثانیه قطع شدن حیاتی، ۲۸ ساعت کما بوده.»
«تجربه برای شما توی ۵۰ ثانیه بود یا ۲۸ ساعت؟»
[او] میگوید: «دیگر نمیدانم؛ نفهمیدم.»
«اولین صحنهای که دیدی چی بود؟»
«به یاد میآورم که برای مدتی در تاریکی به سر میبردم. احساس میکردم داخل چیزی توپمانند حلقه زدهام؛ تا حدی مثل حالت یک جنین در رحم مادر. آن چیز توپمانند با سرعت میچرخید و جلو میرفت. در همان حال، صداهایی درهم به گوشم میرسید؛ نوعی همهمهی گیجکننده و آشوبنده؛ قدری بد. ظاهراً آن توپ به جایی اصابت کرد و ترکید. همزمان آزاد شدم و خودم را در جای عجیبی یافتم. اول فکر کردم درون گردبادی از این قرار گرفتم؛ ولی طول نکشید که فهمیدم گردباد نیست، یک دالان بود، یک استوانه، یک تونل به رنگ سرب.»
در مورد رنگها یادتان باشد: ملکوتِ رنگ! آن نفر اول رنگ روشن و زرد و اینها دیده بود. نفر دوم قهوهای سوخته دیده بود. ایشان رنگ خاکستری و گرگ میبیند. رنگهای ملکوت و برزخ همه را خودمان ایجاد کردیم، درست کردیم. قبلاً در مورد این چند بار تذکر دادیم و گفتگو کردیم.
«خاکستری متمایل به آبی.»
کمکم صداهای درهم و همهمهمانند خاموش شد. به جایش صداهای دیگری به گوشم رسید؛ صدایی شبیه صدای به هم خوردن گلولههای کریستال، قندیلهای یخ یا اشیای فلزی که طبع همه اینها سرد است. جایی که طرف را بردند، هویت معنا ندارد، اجتماع معنا ندارد، رفاقت معنا ندارد؛ روابط، بیروح و روابط، ضابطهمند است. یک محیط دادگاهی ترسیم کرده است.
باشگاه ورزشی... وسط یک جمع پرشور و حرارت، شهدا اینطوری رفقایشان میآیند استقبالشان، اینها را میبرند با خوشوبش و بگو بخند و شادی. یک دم اینجور توی ظلمت تاریکی و توی فضای بیروح، سرد، کسل... همه چیز قاعدهمند است؛ یک صدای مشخص، یک ضابطه، یک فضای دادگاهی و سرد و بیتفاوت. کسی از آمدنش خوشحال نشده؛ انگار منتظرند بیاید برای محاکمه، برای حساب کتاب. اینجور فضا...
«آواها دلنواز بود؛ دلنواز، در عین حال قدرتمند و مغلوبکننده.»
«دوست دارم تونل را دقیقتر وصف کنید.»
«یک گذرگاه عریض و طویل، مارپیچ و چرخان بود. به تونلهای معمولی شباهت نداشت. سبیل ماست که متصل میشود به صراط. محصول قرآنی دارد؛ واردش نمیشوم. هر کسی سبیلی دارد برای خودش؛ «سبلنا». بعد از این حالت، میافتد توی آن سبیل خودش که متصل میشود به صراط. بعضی چون اتصال به صراط نداشتند، سقوط میکنند؛ بحث قرآنی مفصلی دارد. بعد به نظر میرسد که استوانه از انرژی پدید آمده؛ از نوع انرژی خاص و عظیم. مسیری مملو از گذرگاه. در نگاه کلی مثل ابر لوله شده بود؛ مثل دود آبی-خاکستری سیگار؛ هرچند نه ابر بود، نه دود.»
«تونل به صورت عمودی قرار گرفته بود. تونل با زاویهی ۴۵ درجه به نظر میرسید به سمت بالا امتداد داشت. انتهایش را نمیتوانستم ببینم؛ ولی مطمئن بودم که سر دیگرش در آسمانهاست؛ در آسمانهای دور که بشر با هیچ ابزاری قادر به دیدنشان نیست. برزخ در آسمان هفتم.»
«من در دهانهی تونل متوجه شدم که از عقب به چیزی یا جایی وصل هستم. ظاهراً افساری از پشت مرا مهار میکرد. دقت که کردم، دیدم توسط رشتههای نقرهرنگ مهار شدهام؛ شبیه رشته نورهایی که از روزنههای تنگ بتابد و مرا به زمین مرتبط میکرد. هر رشته به قطر یک مو، اما خیلی محکم بود.»
«مادیتان پیوند خورده بودید؟»
«به من بگویید: تونل گرم بود یا سرد؟»
«دهانهی تونل معتدل بود. خوب! بعد فهمیدم که با سرعت زیاد به سمت بالا در حرکتم. به سمت بالا رانده میشدم؛ نیرویی از بالا مرا به سمت خودش میکشید. هرچه بالاتر میرفتم، درجهی گرما بیشتر میشد؛ هُرم را به خوبی احساس میکردم. ملایم نبود؛ اما آزاردهنده یا سوزاننده هم نبود.»
«موقع صعود سرعتتان زیاد بود؟»
«به نظرم میرسید که دارم آهسته به سمت بالا حرکت میکنم؛ [در حالی که] سرعتم به حدی غیرقابل تصور زیاد بود. من ستارهها و اجرام آسمانی را در اطراف آن تونل – تونل شفاف – میدیدم که عبور میکردند. اوه! ببخشید، فراموش کردم موضوع را به شما بگویم. موضوع این است که من در تونل تنها نبودم؛ مرد دیگری هم پشت سر من به سمت بالا در حرکت بود. این را در میانهی راه فهمیدم؛ نمیدانم چرا قبلاً متوجهش نشده بودم.»
ببین چقدر فضای ایشان، فضای گیجی و مبهم برایش است؛ برعکس آن نفر قبلی.
«مرد ۳۰ ساله بود با قدی متوسط، بدنی لاغر، چشمان آبی. چشمانش همرنگ آسمانی بدون ابر بود.»
«با هم حرف زدیم؟»
«نه، حتی یک کلمه. من در وضعیتی نبودم که بخواهم یا بتوانم با او صحبت کنم. ما فقط به فاصلهی اندکی از یکدیگر در مسیر پیچوخمدار تونل بالا میرفتیم. یک وقت توانستم بخش انتهایی تونل را ببینم؛ نور خوشایندی در آن سویش موج میزد. داشتم بهش نگاه میکردم که به پایانهی تونل رسیدم؛ به خروجی گشاد و نورانیش. و یکهو، کتاب باورنکردنی، به بیرون شلیک شدند.»
این برمیگردد به اینکه ما در دنیا چقدر از توهمات دربیاییم. این مال مسائل بعد از مرگ است؛ لزوماً به نماز و روزه و اینها برنمیگردد. ایشان اهل نماز و روزه و اینها بوده؛ آدم متعبدی بوده است. بزرگترین ظلمت چیست؟ در دعای توسل میخوانیم: «اللهم اخرجنی من ظلمات الوهم واکرمنی بنور الفهم.»
بزرگترین ظلمات، ظلماتِ وَهم است: توهمات، اوهام، خیالات. گاهی این درسهایی که اوهام و توهمات میاندازد: «من دکترم، من کسی هستم، شأنی دارم در جامعه.» ریاست برای آدم توهم میآورد: «برای من باید احترام کنند؛ جایی را درست کنند؛ یک جای خاصی داشته باشم؛ نوع خاصی با من حرف بزنند.» اصل تاریکی بعد از مرگ توی این توهمات است، توی این غفلتهاست، توی این جهالتهاست. در موردش حالا انشاءالله باز نکاتی را عرض میکنم.
«پرتاب شدم به یک فضای لایتناهی.»
«پرتاب شده بودم. در اثر شدت پرتاب، همچنان به پیش میرفتم.»
«لایتناهی چه جور جایی بود؟»
«جایی مثل کهکشان، مثل کهکشان پرفروغ. دلم میخواست در نقطهای توقف کنم؛ ولی قادر نبودم. حتی ذرهای از سرعتم کاسته نمیشد. در جایی از آن کهکشان، ناگهان به پایین نگاه کردم؛ بخارات سیاه و داغی را دیدم که از فرسنگها دورتر به سمت بالا جریان داشت. از فاصلهی دور حس میکردم انگار به دهانهی تنوری داغ نزدیک شده باشم. از روی اقیانوس عظیمی از سیاهی بلند میشدند.»
«اقیانوسی از سیاهی؟»
«آره، مکان یا بستر بیانتهایی بود که درونش از تاریکی پر شده بود. یک جور تاریکی رونده و غلیظ؛ شبیه ژلهای ضخیم و سیاه. سیاهتر از سیاهی، تاریکتر از تاریکی. در مرکز اقیانوس – اسمش را اقیانوس تاریکی گذاشته بودم – در مرکز این اقیانوس تاریکی، گودالی بسیار بزرگ و عمیق وجود داشت.»
همه اینها را سورهی مبارکهی نور فرموده است. میفرماید که در لایههای قرآن، تعبیرش به این است که: «در اقیانوسم، توی دریا.» یعنی در اعماق یک دریای تاریک که از بیرون هم نوری ندارد. اعماق دریا تاریک است؛ ولی سطح دریا از بیرون دارد نور میگیرد. حالا محیط بیرونی تاریک باشد، دریا هم تاریک باشد، شما توی عمقش باشی، خودت هم از دستش متصلی؛ توی ظلمت مطلق، تاریکی مطلق، هیچی برای آدم معلوم نیست. آن طرف توی دنیا بود، هیچی نمیفهمید. ملکوت! فکر خورد و خوراک و رفتوآمد همینهاست؛ زندگی همین است؛ میرود توی همین تاریکی. شاید میلیاردها برابر وسعت یا حجم منظومهی شمسی، موجهای سیال تاریکی به سمت دهانهی گودال پیش میرفت.
حوصله کنند؛ خیلی نکات جالبی دارد. حالا امروز انشاءالله بعضیهایشان را میگوییم؛ فردا خیلی ویژهتر است. بحثهایی که دارد دورش میچرخیدند و بعد به داخل گودی کشیده میشدند.
«گرداب بزرگ بود. این هم نوعی تعبیر است؛ ولی درونش تاریکی جریان داشت، نه آب. دریا بود؛ ولی توش آب نبود؛ توش ظلمت بود. احساس غرق میشدم در این حال؛ آبی هم نیست. گودالی که ازش حرف میزنم، از هر چیز هولناکی هولناکتر بود؛ از هر چیز بدبویی بدبوتر. نمیدانم چطور بگویم؛ خدای ترس بود، خدای سیاهی بود، خدای غم، خدای خطر، خدای خشم. از خدا معذرت میخواهم که واژهی «خدا» را در موردش به کار بردم؛ «شر در برابر خدای بزرگ بتراشم.» به هر حال جای بسیار پرهیبت و بیرحم بود.»
امیرالمؤمنین فرمود: «جهنم جایی است که «دار لیس فیها رحم»؛ هیچ رحمتی آنجا نیست. هیچ جلوهای از رحمت: نور جلوهای از رحمت، باد جلوهای از رحمت، ابر جلوهای از رحمت. جایی که رحمت نباشد یعنی از اینها نیست: ظلمت مطلق، بیتفاوتی، بیمحلی، بیاعتنایی.»
«چرا؟ چون میدانستم – نمیدانم از کجا میدانستم – که به هیچ چیز یا هیچکس رحم نمیکند. هر کسی یا هر چیزی را که نزدیکش میشود، میبلعد. من خیلی میترسیدم، خیلی خیلی میترسیدم که سقوط کنم و در آن بیفتم.»
«اما همچنان داشتید با سرعت نور از فرازش میگذشتید؟»
«گفتید سرعت نور؛ [در واقع] فوق سرعت نور. سرعت نور در مقایسه با سرعتی که من داشتم، صفر به حساب میآمد.»
«پرسیدم: عاقبت چی شد؟»
«نفسم را حبس کردم. از فراز اقیانوس تاریکی به سلامت گذشتم.»
«خب، کجا رفتی؟»
«در یک وادی غمانگیز فرود آمدم. توی جهنم نیفتاد؛ آن جهنمی که توی آن ظلمات بود، توی آن نیفتاد، رد شد. در یک وادی ترسناک و غمانگیز که حالا اسمش را خودش میگوید: «وادی حق الناس»."
«به آرامی؟»
«نه، به آرامی نه؛ به سختی، اصابت یک موشک به زمین، پرتابم کردند.»
«وسعت وادی چقدر؟ شاید «وادی» برایش کلمهی مناسبی نباشد؛ ولی فکر میکنم به منظور من نزدیکتر است. به هر صورت جای غریبی بود.»
«طول و عرضش چقدر بود؟»
«بینهایت در بینهایت؛ ابتدا و انتهایش معلوم نبود. آن وادی، غمانگیز بود؛ خیلی خیلی غمانگیز و دلشورهآور.»
لرزید و به گریه افتاد. آقای دکتر در میان گریهاش دستمالی از جیب درآورد و صورتش را پوشاند. وقتی اشکهایش را مهار کرد، با صدای گرفته گفت: «آنجا نه مثل بیابان بود، نه مثل دشت، نه شبیه کوهسار بود، نه شبیه ساحل. هر وقت منظرهاش را به یاد میآورم، مغزم باد میکند!» آهی عمیق کشید و سپس گفت: «نه روز بود نه شب، نه سایه بود نه آفتاب، نه صبا بود نه گرما. آن وادی با هر مکان شناخته شده در زمین فرق داشت؛ شکلش، جنسش، رنگش، همه چیزش.»
«زمینِ وادی یا سطح وادی از چی پوشیده شده بود؟»
«از چیزی که هرگز ندیده بودم؛ از مادهی سیاهی که نفهمیدم مایع یا جامد.»
«گفتید نور چندانی وجود نداشت؛ احتمالاً مانند اندکی پس از غروب خورشید؟ مثل موقع اذان مغرب؟»
«در آن وادی، وادی حق الناس...»
«چرا وادی حق الناس؟ شما چی میخواستید بپرسید؟»
«در وادی حق الناس پستی و بلندی وجود نداشت. در ابتدا صاف به نظر میرسید؛ کاملاً یکدست.»
بغضش را بلعید تا ادامه بدهد: «در وادی حق الناس، از زمان به معنایی که در ذهن شماست، اثری نبود.»
این جمله عالی است و کلاً شالودهی ذهنی همهمان را به هم میریزد! بخوانم برایتان؟ خیلی دقت کن! اینجایش: «۲۸ سال...»
«چقدر از زمان به معنایی که در ذهن شماست، اثری نبود.»
«در عین حال و ظاهراً در تناقض با این حرف، باید نکتهای را عرض کنم: من معتقدم که ۱۳۵ هزار سال در آنجا به سر بردم.»
«درست شنیدم؟ ۱۳۵ هزار سال؟»
«۱۳۵ هزار سال! این عدد مثل باوری خللناپذیر در ذهنم ثبت شده. قبول دارم با عقل و معیارهای دنیوی قابل درک نیست؛ بنابراین حق دارید که تعجب کنید.»
«معلوم است که تعجب میکنم. ما میدانیم که در اتاق عمل علائم حیاتیتان به مدت ۵۰ ثانیه قطع شده؛ ۲۸ ساعت، فقط ۲۸ ساعت در کما بودید. پس چطور ممکن است که ۱۳۵ هزار سال در آنجا [بوده باشید]؟ و اگر دنبال یک جواب علمی و قانعکننده هستید، هرگز به دست نمیآورید. تنها پاسخی که میتوانم به شما بدهم این است: نمیدانم، نمیدانم چطور ممکن است؛ ولی یقین دارم که ۱۳۵ هزار سال طول کشید، ۱۳۵ هزار سال در وادی حق الناس سرگردان بودم؛ ۱۳۵ هزار سال در غم و اضطراب شدید به سر بردم.»
««شدید» یک کلمهی چهار حرفی بهدردنخور است؛ نمیتواند میزان بدبختی من را، میزان غم و اضطراب را مشخص کند. میدانید؟ نوع تجربهنشدهای از غم و اضطراب بود: خالص، بیملاحظه، سنگین، به سنگینی همهی عالم هستی. معنای حقیقی این دو حس برای انسان زمینی نامعلوم است. برای پی بردن به معنای نامعلومش لازم است که شخصاً تجربه کند؛ لازم است که در آن حالت، در آن مکان قرار بگیرد.»
«باید بیشتر توضیح بدهم؟ شاید غم و اضطراب زیاد بوده؛ گفتی به اندازهی ۱۲۵ هزار سال، ۱۳۵ هزار سال گذشته؟»
میگوید: «نه، اینطور نیست؛ چون عددی که در ذهنم ثبت شده، خیلی دقیق است. اگر حرف شما درست بود، من میگفتم مدت زیادی در وادی حق الناس سرگردان بودم؛ در حالی که دارم با یقین کامل میگویم ۱۳۵ هزار سال طول کشید، نه یک روز بیشتر، نه یک روز کمتر.»
«مورد گذشتم. گفتم که شما در وادی حق الناس به حالت نشسته بودی یا ایستاده؟»
گفت: «بدنم را نمیدیدم؛ اما گاهی مینشستم، گاهی ایستاده، گاهی راه میرفتم. جز شما کس دیگری نبود. ۶۳۰۰ سال در تنهایی به سر بردم، در این ۱۳۵ هزار سال.»
قرآن میفرماید: «لابثین فیها احقابا»؛ اینها «احقاب»ی را در آنجا مکث خواهند کرد.
«آقا جان یا امام صادق، «احقاب» چیست؟»
فرمود: «هر حقبی ۸۰۰ ساله است.»
«احقابی را در آنجا خواهند ماند.»
«بابت هر گناهی هزار سال نگه میدارم.»
«این هزار سال هم هر روزش معادل ۵۰ هزار سال دنیوی است: «خمسین الف سنة مما تعدون». ما از اینهایی که شما میشمرید: ۵۰ هزار سال. یک ثانیه اینجا باز شود، ازش میلیارد سال آنور درمیآید؛ چون اینجا ماده دارد، آنجا ماده ندارد.
این جمله، این جملهای که من برای شما میگویم، اول به من بگویید چقدر زمان میبرد؟ به شما میگویم: «ظلم کردن به دیگران» چقدر وقت [میبرد]؟ ۱۰ ثانیه! بیشتر شد؟ حقیقت این جملهای که من به شما گفتم کجاست؟ مشهد؟ دانشگاه فردوسی؟ دانشکدهی مهندسی؟ اینجاست؟ پیش من است؟ پیش شماست؟ کجاست؟ این حقیقت چند هزار سال عمر دارد؟ این جمله، مفهومش، نه تلفظش، نه بروزش (بروزش ۱۰ ثانیه وقت [میبرد]). حقیقتش کجاست؟ در دسترس. زمانش چقدر است؟ چند سال؟
«ظلم کردن به دیگران بد است.» از کی ظلم کردن به دیگران بد است؟ تا کی ظلم کردن به دیگران بد است؟ بله! حالا «ظلم کردن به دیگران بد است»؛ این جمله اگر با من عجین شد – چون من ظلم کردم – دیگر اتحاد پیدا میکند. عمل به عامل اتحاد دارد. اگر من ظلم کردم، شدم خودم! دقت! خیلی اینها مهم است؛ شاد دیر بیاید. «ظلم کردن به دیگران بد است.» خودم شدم حقیقت این که ظلم کردن به دیگران بد است. خودم شدم «بد». چند هزار سال این «بد» است؟ چند هزار سال من «بد»م؟ چند هزار سال این حس بدی با من است؟ از کی تا کی؟ اول دارد، آخر دارد؟ به محض اینکه اتحاد پیدا کردی، تمام! روشن است عرض من؟ یا سخت است؟ این که گفتم قابل فهم است؟ خلود با این چیزها فهمیده میشود ها! ۲۰ سال گناه کرده؛ برای چی باید تا ابد بماند؟ برای اینکه حقیقتش شده، شده حقیقت این جملهای که «ظلم کردن به دیگران بد است». حقیقت وجودی این ظلم رفته توی ذاتش؛ مگر اینکه ظلم توی ذاتش نرفته باشد. بد است؛ ولی برایش به مرحله قلب نرسیده، به ذات نرسیده. این سالهایی را در جهنم دارد تا پاک بشود، بیاید بیرون.
جهنمی داریم: جهنم افعال، جهنم صفات، جهنم ذات. بهشت هم داریم: بهشت افعال، بهشت صفات، بهشت ذات. جهنم افعال عمومی است؛ اکثراً هم جهنم افعال میروند بابت کارهایی که کردهاند. این بنده خدا را توی آن جهنم قبلیه نرفته، نفرستادند توی آن محیط ظلم. چون مال جهنم صفات و ذات نیست؛ این ذاتش ذات بدی نبود؛ صفاتش هم صفات بدی نبود. در مجموع، در مجموع صفاتش بد نبود.
برخی صفات بد را داریم، چی میگویم؟ جذاب است؟ خانهدلها خورده شدهها؟ باید در یک خطش، یک کلمهاش، این آقا را نمیبرند توی آن جهنم صفات، جهنم ذات؛ میبرند توی جهنم افعال؛ چون حالش بد است، حق الناس هم دارد. بهش چیز بدی نمیگویم؛ فردا میخوانم برایتان. میگوید: «آقا! این چکی که توی گوش فلانی زدی، ماشین یک نفر؛ رنگ ماشین این را بهش بده؛ رنگ ماشین را بهش بده!» صفاتش بد نیست، ذاتش بد نیست. اگر ذات بد باشد، خلود دارد؛ توی جهنم تا ابد هستند. اینها سرچشمه جهنماند. ۸ نفر اسم آوردند، گفتند جهنم از زیر اینها روشن میشود. یکیاش قابیل است، یکیاش نمرود است، یکیاش فرعون است. از تابوت اینها آتش جهنم شعلهور میشود. اینها چون ذاتشان است؛ اصلاً جهنم یعنی اینها. حقیقت جهنم یعنی اینها؛ همانطور که حقیقت بهشت یعنی اهل بیت.
تمامش کنم؟
بعضی به جنت ذات میروند که این هم تعداد خیلی کمی است. جنت! حضرت امام فرمودند: «فادخلی فی عبادی وادخلی جنتی»؛ این «جنتی»، جنت ذات است. کسی به نفس تو، به نفس مطمئنه اگر رسیده باشد، به جنت ذات [میرسد]. تعداد کمتری دو تا جنت دارند. این بحثهای قرآنی دیوانهکننده است: «جنتان»، کجا؟ کدام سوره است؟ سورهی الرحمن. جنت فعل، جنت صفات؛ دو تا جنت دارند اینها. اینها ملکات بوده برایشان؛ این حسنات، این خوبیها ملکه شده بود. نماز با توجه میخواندند؛ نماز میخواندند بابت نمازش؛ یک پولی میگذارم کف دستش، بز! از شاهکار است اینهایی که دارم میگویم؛ همش از سفرهی علامه طباطبایی درآمده است. رضوان خداوند! خم میشویم تمامقد برای این مرد، به خاطر اینکه این گرههای قرآنی را باز کرده است. این مرد بزرگ، شخصیتی استثنایی.
میفرماید: «ایمان، صفات و ذات.» «یهدیم ربهم بایمانهم»؛ بابت ایمان میبرد توی بهشت؛ بابت عمل بهش مزد میدهد. خود کانال علامه طباطبایی صحبت ما را منتشر کرده است. مطالب علامه طباطبایی بود؛ خود کانال منتشر کرده است بحث تفاوت این ذات و فعل. بعد افعالش بروزی دارد. آن سکهای که صدقه داده، عزیزم! سکهی نقرهای که صدقه داده، آنور تبدیل میشود به ظرف نقره. توی شراب میریزند: «وقُدّروا تقدیراً»؛ سورهی مبارکهی انسان. میگوید این نقرههایی که اینجا داری، فکر نکن اینجا بهت نقره دادیم. نقرهها را خودت آوردی؛ این همان نقرههایی است که انفاق کردی. طلایی که آوردی، طلایی که خودت فرستادی، درهم و دیناری که دادی، خمسی که دادی، زکاتی که دادی، درست کردی، خانه را خودت درست کردی؛ همهاش مال خودت است. چیزی مثل اینجا نیست که پول بدهی، پول را بگیرند، برایت [چیزی بسازند]. آن چیزی که میدهی، صورتش همین خانه است؛ عملت همین صورتش همین است. جنت افعال میشود؛ جهنم افعال: حق الناس. یک مرتبهاش افعال است؛ نگه میدارند: وادی حق الناس. این اگر با ذات او عجین شده باشد، «فردا» شده باشد «ابدیت»، انقطاع دیگر [ندارد]. بعضیها میآیند توی جهنم، جهنم در میآید؛ جهنمشان در حد افعال است، صفات است. اینها صدها هزار سال درس میخواندند.
فرمودند که این روایت حضرت امام را توی درس برای ما خواندند. ما از استاد عزیزمان، حضرت آیتالله جوادی [آمل]؛ ایشان از استادشان، حضرت امام [خمینی]. حالا دو تا روایت هم هست؛ روایت عجیبی هم هست. یکی این است: میفرماید جهنمیها در عذابند. بحث معاد بحث سنگینی است. عذاب جهنمیها قطع میشود؛ مالک دوزخ صحبت میکنند – چون خازن صحبت [میکند] – میگویند که چرا قطع شد؟ میگویند نبی رحمت از اینجا رد شدند؛ به احترام او خدا عذاب را از جهنمیها برداشت. اینها میگویند ما را دو برابر عذاب کنید؛ به خاطر این آقا از ما عذاب برداشته نشود.
جهنم... هزاران سال در جهنم بوده. تعبیر مال ایشان است؛ خیلی جالب است. هزاران سال در جهنم بوده؛ یک آن به خودش میآید، داد میزند، میگوید: «آقا! یافتم، یافتم!» میگوید: «من تازه یادم آمد یک آقایی بود، پیغمبر بود، قرآن بهش نازل شده بود. تازه یادم آمد من قبولش دارم.»
مشخصاً بیشناسنامههای بهشت معلوم است؛ ولی بعضیها جهنمشان، جهنم ذات است. فرمود اگر کسی تکبر داشته باشد، جهنم ذات است؛ استکبار در برابر حق. استکبار درباره حق ندارند دیگر. حالا یک لذتی است، شنگولی است. این دیگر یک بخشیش.
حالا طهارتش چیست؟ فقط اشاره برای فردا. اگر مؤمن باشد، توی همین دنیا [پاک میشود]. فرمود حتی گاهی خواب بد میبیند؛ خواب بد لطف خداست. خواب ترسناک باعث طهارتش میشود؛ از جهنم افعال درمیآید. روایت فوقالعاده است: گاهی مؤمن [گناهانش را] دوباره میشمارد، میبیند ۱۰۰ تاست. تب میکند، گناهش بخشیده میشود. درد بهش وارد شود، فرمود حتی اگر خونش با فشار بزند، همینقدر گناهش بخشیده میشود. درد اگر داشته باشد، بخشیده میشود؛ بیماریهای مختلف و اینها. فقر باعث پاک شدن گناه میشود. اگر اینطور نشد، موقع مرگ بهش سخت میگیرند؛ با ترس میبرندش که پاک بشود. نشد، توی برزخ پاکش میکند؛ نشد، جهنم میرود، مقداری میماند. حوزهی بیرونی ذات او باشد، تطهیر میشود؛ ولی اگر در ذات او بود، با حقیقت جهنم خود اوست. او خودش جهنم است: «وقودُها الناسُ والحجارةُ». خودش جهنم است؛ درست شد؟
بعضیها بهشتیاند؛ بعضیها خودشان بهشتاند. امام رضا علیه السلام خودشان بهشتاند؛ اولیا خدا خودشان بهشتاند؛ بهشت، بهشتسازند. ذات او جنت است. این هم یک مرحله ترسناکی دارد. ترسناک یعنی اینکه نهیب است دیگر؛ ترس چیزی ندارد؛ یک تذکری است.
انشاءالله امثال من به خودمان [بیاییم].
خدایا، قلب نازنین حضرتش از ما راضی بفرما.
و صلّی الله علی سید.